फाल्गुन पौर्णिमा – होळी पौर्णिमा व धूलिवंदन

Published by ज्योतिर्भास्कर जयंत साळगांवकर on   March 11, 2017 in   Festivals

प्रल्हादाची आत्या आणि हिरण्यकशिपूची बहीण ढुंढा (हिलाच काहीजण होलिका म्हणतात. ह्याबद्दल मतमतांतरे आहेत.) हिला अग्नीपासून अभय होते. त्यामुळे भावाच्या सांगण्यावरून ती प्रल्हादाला जाळून ठार मारण्यासाठी स्वत:च्या मांडीवर घेऊन बसली. मग तिच्याभोवती लाकडे रचून आग लावण्यात आली. मात्र झाले ते उलटेच! भगवान श्रीविष्णूच्या कृपेमुळे प्रल्हाद सुरक्षित राहिला तर ढुंढा राक्षसी मात्र जळून खाक झाली त्या प्रीत्यर्थ हा होलिकादहन विधी करण्याची प्रथा पडली. (इतरही काही कथा ह्या होळीसंबंधात सांगितल्या जातात.)

 

होलिकादहन (होळी) म्हणजेच फाल्गुन पौर्णिमेला भद्रा नक्षत्रयोग संपल्यानंतर होळी प्रदीप्त करावी, मात्र होळी कधीही दिवसा पेटवू नये. तसेच चंद्रग्रहण असल्यास वेधकाळामध्ये होळी पेटवावी, असा शास्त्रसंकेत आहे. होळी शक्यतो गावामध्ये किंवा गावाबाहेर सार्वजनिक स्वरुपात प्रदीप्त करण्याची प्रथा आहे. ज्या ठिकाणी होळी पेटवायची असेल ती जागा सकाळीच केर काढून पाणी शिंपडून स्वच्छ करुन घ्यावी. नंतर त्या जागी झाडाच्या वाळलेल्या फांद्या, काटक्या, गोवऱ्या ह्यांचा ढीग रचून ठेवावा. मध्ये एक फांदी उभी करावी. जो होळीची पूजा करुन ती पेटविणार असेल (पूर्वी गावाचा मुख्य, नगरीचा राजा ही होळी पेटवीत असत.) त्याने संध्याकाळी पुन्हा स्नान करुन शुचिर्भूत व्हावे. देशकालाचा उच्चार करुन ‘ढुंढा राक्षसीकडून होणाऱ्या पीडांच्या परिहारार्थ ह्या होलिकेचे पूजन मी करीत आहे-’ असा जमलेल्या सर्वांच्यावतीने संकल्प करावा. नंतर होळीची षोडशोपचारे पूजा करावी. तिला पुरणपोळीचा नैवेद्य दाखवावा. नंतर ती होळी पेटवावी. (काही ठिकाणी होळी प्रदीप्त करण्यापूर्वी पूजा करतात, तर काही ठिकाणी ती प्रदीप्त केल्यानंतर तिची पूजा करतात, त्यामुळे ज्यांच्याकडे जी प्रथा असेल त्याप्रमाणे ही पूजा करावी.) होळी पेटविल्यानंतर तिला सर्वांनी तीन प्रदक्षिणा घालून मुलांच्या रक्षणार्थ तिची प्रार्थना करुन अर्घ्य घ्यावे.

सद्यस्थितीः

प्रल्हादाची आत्या आणि हिरण्यकशिपूची बहीण ढुंढा (हिलाच काहीजण होलिका म्हणतात. ह्याबद्दल मतमतांतरे आहेत.) हिला अग्नीपासून अभय होते. त्यामुळे भावाच्या सांगण्यावरुन ती प्रल्हादाला जाळून ठार मारण्यासाठी स्वतःच्या मांडीवर घेऊन बसली. मग तिच्याभोवती लाकडे रचून आग लावण्यात आली. मात्र झाले ते उलटेच! भगवान श्रीविष्णूंच्या कृपेमुळे प्रल्हाद सुरक्षित राहिला तर ढुंढा राक्षसी मात्र जळून खाक झाली. त्या प्रीत्यर्थ हा होलिकादहन विधी करण्याची प्रथा पडली. (इतरही काही कथा ह्या होळीसंबंधात सांगितल्या जातात.) संपूर्ण भारतात हा होळीचा सण विविध तऱ्हेने साजरा केला जातो. विशेष म्हणजे ओरिसा प्रांतात होळी पेटविण्याची प्रथा अजिबात नाही. तेथे केवळ कृष्णाला पालखीतून मिरवणुकीने गावातून फिरवून आणतात. घरोघरी त्याची पूजा केली जाते.

शिमगा

आपल्याकडे मुंबई, कोकण, गोवा हृया पट्टयात होळी (शिमगा) हा सण म्हणून अतिशय उत्साहाने साजरा करतात. होळीच्या निमित्ताने घरोघरी पुरणपोळी केली जाते. काही प्रथा, परंपरा पिढ्यानुपिढया मोठया निष्ठेने पाळल्या जातात. गुजरातमध्ये ‘अहली-पहली’ ही खास मुलींशी संबंधित प्रथा, ‘गेडी दडा’ हा मुलांचा खेळ, ‘गोल-गधडो’ हा जेस्सावडा, तालुक्यातील भिल्लांचा उत्सव होळीपौर्णिमेशी नाते सांगतात. तसेच राजस्थानातील ‘ढूंढ’ आणि ‘ढूंढना’ हे दोन गोड सोपस्कर नवजात शिशूंशी संबंधित असून ते थेट ढुंढा राक्षसिणीशी म्हणजेच प्रल्हादाच्या आत्तेशी निगडित आहेत.

होळी हा जनसामान्यांचा सण असून तो वर्षाती शेवटचा सण आहे. त्यात धूलिवंदन म्हणजे मातीला, पृथ्वीला नमस्कार करण्याला महत्त्व आहे. होळीला अग्नी पेटविला जातो, तो अग्नी घरी आणून त्यावर स्नानासाठी पाणी तापविण्याची प्रथा होती. दुसऱ्या दिवशी पृथ्वीला नमस्कार केला जातो. होळीनंतर बरोबर पंधरा दिवसांनंतर नवीन संवत्सराच्या पहिल्याच दिवशी गुढीपाडव्याला आकाशाशी नाते जोडणारी उंच गुढी उभारावयाची अशी आपली विचारगर्भ परंपरा आहे. पृथ्वी, आप, तेज, वायू आणि आकाश ह्या पंचमहाभूतांची सांगड आपल्या सणांमध्ये विचारपूर्वक घातलेली दिसते.

मनातील राग होळीच्या दिवशी बोंबा मारुन, आरोळ्या ठोकून, एखाद्याच्या नावाने ‘शिमगा’ करण्याची प्रथादेखील ह्या सणात अंतर्भूत केलेली दिसते. ताणतणावातून, मनातील वाईट विचारांना वाट मिळावी म्हणून ही प्रथा आधुनिक मानसशास्त्रालाही अंतर्मुख करणारी अशी आहे. हल्ली अशा ताणतणावातून मुक्त होण्यासाठी, मन हलके करण्यासाठी जागोजागी हास्यमंडळे काढली गेली आहेत. शेकडो वर्षांपूर्वी वर्षातील निदान एक दिवस तरी अशी तणावमुक्ती मिळावी, मनातील वाईट भावनांचा निचरा व्हावा ह्यासाठी धर्माधिष्ठित प्रथा सुरु करणाऱ्या आपल्या पूर्वजांच्या विचारक्षमतेचा आपल्याला अभिमान वाटावयास हवा.

धूलिवंदन

होळीचा दुसरा दिवस धूलिवंदनाचा. होळीच्या दुसऱ्या दिवसापासून चार दिवसांना धुळवडीचे दिवस असेही म्हणतात आणि फाल्गुन कृष्ण पंचमीच्या दिवसाला रंगपंचमी म्हणून ओळखले जाते. या सणाच्या दिवसांत एकमेकांवर रंग उडविण्याची प्राचीन प्रथा असली तरी होळीचा दुसरा दिवस मात्र धूलिवंदनाचाच. होळीच्या दिवशी धडाडून पेटलेल्या होळीला पुरणपोळीचा नैवेद्य दाखविला जातो आणि दुसऱ्या दिवशी वंदन केले जाते, तेच धूलिवंदन. पूर्वी होळीचा अग्नी आपल्या घरी आणून त्या अग्रीवर पाणी तापवून खान करण्याची प्रथा होती. होळी हा जनसामान्यांचा सण आहे आणि त्यात धूलिवंदनाला म्हणजे जमिनीला-मातीला नमस्कार करण्याला विशेष महत्त्व आहे. प्राणिमात्राचा देह ज्या पंचमहाभूतांपासून बनतो त्या पंचमहाभूतांत पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश असा क्रम आहे. पृथ्वीपासून प्रारंभ होणारे आणि आकाशापर्यंत नाते भिडविणारे हे पंचक आहे.

होळी हा वर्षातील शेवटचा सण. त्या दिवशी भूमातेला म्हणजे पृथ्वीला वंदन करावयाचे आणि त्या दिवसानंतर पंधरवड्याने सुरू होणाऱ्या नवसंवत्सराच्या पहिल्या दिवशी म्हणजे गुढीपाडव्याच्या दिवशी आभाळात उंच उज्ज्वल भविष्याची गुढी उभारावयाची अशी आपली विचारगर्भ परंपरा आहे.

 

धरतीमातेला वंदन करणारा हा सण म्हणूनच आपल्या मातृभूमीवरील प्रेमाचा, आपल्या देशभक्तीचा द्योतक आहे. या दिवशी जे धूलिवंदन केले जाते, त्याच संदर्भात समर्थांनी आपल्या होळीपंचकात ‘ धुळी टाकिती मस्तकीं ‘ असे म्हटले असेल काय?

 – ज्योतिर्भास्कर जयंत साळगांवकर (धर्मबोध व देवाचिये व्दारी पुस्तकांमधून)